fbpx
Przejdź do treści

Wielkanocne zwyczaje, które symbolizują płodność. Czy też się do nich stosujesz?

Pisanki w koszyku /Ilustracja do tekstu: Wielkanocne obrzędy na płodność
Fot.: Pixabay.com

Wielkanoc ma w polskiej tradycji miejsce szczególne. Jako najstarsze i najważniejsze święto chrześcijańskie upamiętnia zmartwychwstanie Jezusa i symboliczne rozproszenie ciemności.

Jednocześnie – pokrywając się z początkiem wiosny – łączy się z wieloma obrzędami ludowymi, które mają wspomóc przyrodę w budzeniu się z zimowego uśpienia. Wzajemne przenikanie się tych dwóch porządków rzeczywistości zostawiło ślad w barwnych zwyczajach, które kultywujemy do dziś. Czy znasz ich historię i wiesz, jaki mają związek z płodnością? Przeczytaj!

Jednym z najbardziej rozpowszechnionych zwyczajów wielkanocnych jest malowanie pisanek. Niewiele osób wie, że obrzęd ten ma korzenie pogańskie – na naszym gruncie wywodzi się ze starosłowiańskiego święta obchodzonego w czasie równonocy wiosennej. Ludność zbierała się wówczas na cmentarzach i składała malowane jajka na grobach bliskich. Pisanki te były symbolem płodności i miały zapewniać zmarłym dobrobyt w świecie, do którego trafią po śmierci.

Pisanka: pogański symbol w sferze sacrum

Gdy Polska przyjęła chrześcijaństwo, miejsce pogańskiego święta zajęły obchody Wielkiejnocy. Przez wiele lat Kościół nie zezwalał wiernym, by w tym okresie wykorzystywali symbolikę dawnych wierzeń. Tradycja była jednak zbyt silna i szybko wygrała z zakazami.

Po 200 latach ulegli jej też mnisi, włączając pisanki w obrządek wielkanocny (wcześniej należało je jednak poświęcić).  I tak – w wyniku inkulturacji – święcone jajka stały się chrześcijańskim symbolem odradzającego się życia i nadziei na zbawienie. Z czasem do dekoracji tych produktów zaczęto stosować bogate zdobnictwo, a sam proces malowania jaj wkroczył do strefy sacrum.

Chociaż dekorowanie jajek dotarło do Polski stosunkowo późno, zdaniem antropologów tradycja ta znana była już 5000 lat p.n.e (najstarsze pisanki pochodzą ze starożytnej Asyrii). Od najdawniejszych czasów miała wymiar magiczny. Brązowe barwy użyte do zdobienia jaj miały zapewniać szczęście rodzinne, czerń i biel – odwoływać się do duchów ziemi, a zieleń – symbolizować naturę, miłość i budzące się życie. Czerwień ma krótszą historię – ściśle łączy się z tradycją chrześcijańską i symbolizuje krew Jezusa.

Życzenia, które pobudzały płodność

Bogatą tradycję mają także wielkanocne życzenia. Dawniej były one formą daru, z którym gość przybywał do odwiedzanego domu.

– Wypowiadane na głos życzenia miały moc kreowania rzeczywistości. Kiedy ktoś usłyszał od innych dobre słowo, pragnął wierzyć, że taka przyszłość naprawdę go czeka i wszystko się spełni – wyjaśnia w rozmowie z Gazetą Wyborczą antropolożka Karolina Pachla-Wojciechowska, adiunkt ds. zbiorów i projektów badawczych z Muzeum Etnograficznego w Krakowie.

Obrzęd ten pełnił także inną ważną rolę – przeprowadzał przez proces przemiany zimy w wiosnę, miał zapewniać pomyślność i pobudzać płodność.

– Dar raz wprowadzony w obieg krąży w nim cały czas. Taki symboliczny ruch jest bardzo pożądany, zwłaszcza na wiosnę – wyjaśnia Pachla-Wojciechowska.

Zajączek: (nie tylko) wielkanocny symbol płodności

Innym symbolem świąt Wielkiej Nocy jest zajączek, którego w drewnianej lub czekoladowej formie umieszcza się w koszyczku wielkanocnym. Co ciekawe, bezpośrednio wywodzi się on od Ostary – starogermańskiej bogini płodności, którą ikonografia ukazywała w otoczeniu zwierząt polnych lub z głową zająca.

Także w innych dawnych kulturach (m.in. starogreckiej i staroegipskiej) zając był symbolem płodności i witalności. W wielu domach mięso zająca uważano za jeden z najlepszych afrodyzjaków, a zjedzenie macicy tego zwierzęcia miało leczyć z niepłodności.

Śmigus dyngus na płodność

Związek z płodnością ma także inna tradycja nieodłącznie związana ze świętami Wielkiejnocy – śmigus dyngus. Kontynuowany od czasów pogańskich zwyczaj ma sprzyjać powodzeniu i płodności polewanych wodą panien.

Szczególnie ciekawą historię tego obrzędu można usłyszeć w Małopolsce. Śmigus dyngus wywodzi się tam bezpośrednio z praktyk tzw. Dziadów Śmiguśnych. Była to grupa chłopców przebranych w słomiane i zwierzęce stroje, którzy wcielali się w role gości z zaświatów. Odwiedzali okoliczne domostwa i – wydając specyficzne dźwięki – polewali ich mieszkańców wodą lub smagali gałązką. Ich wizyta miała przynieść domownikom pomyślność, symbolizowała też żywotność i płodność.

A jakie Wy znacie tradycje wielkanocne?

Źródło: Gazeta Wyborcza, naturaity.pl, PAP

Dostęp dla wszystkich

Wolny dostęp

Ten materiał dostępny jest dla wszystkich czytelników Chcemy Być Rodzicami. Ale możesz otrzymać więcej posiadając Kontro Premium!

Autor

Natalia Łyczko

Absolwentka filologii polskiej na Uniwersytecie Warszawskim. Redaktorka i korektorka – z zawodu i pasji. Miłośniczka kawy, kotów i podróży.