fbpx
Przejdź do treści

Papusza

„Na co mi wierszy moje? Na co mi to wszystko? Gdybym ja głupia nie nauczyła się pisać, byłabym szczęśliwa” – tak pod koniec życia mówiła rozgoryczona Papusza, wybitna cygańska poetka.

Papusza, czyli Bronisława Wajs – pierwsza polska Cyganka, która osiągnęła poetycką sławę i przybliżyła w ten sposób ówczesnej publiczności hermetyczny świat polskich Cyganów. Swoje pieśni tworzyła w głowie, niejako mimochodem, opisywała w nich swój świat, była to więc twórczość głęboko przeżyta i prawdziwa. Zapłaciła za nią wykluczeniem i samotnością.

Urodzona w Lublinie w 1908 lub 1910 roku, wraz z rodziną przemierzała Polskę w taborze. Wspominała to po latach, już jako osiadła, z tęsknotą, jako najpiękniejsze lata swojego życia, opiewała te wędrówki w wierszach. Swój przydomek zawdzięcza urodzie, Papusza to w języku cygańskim „lalka”. Zarabiała, wróżąc i kradnąc. Takie zdobywanie pożywienia było dla niej i innych Cyganów jak najbardziej naturalne.

Pisać i czytać po kryjomu nauczyła się z pomocą żydowskiej sklepikarki, której za naukę płaciła kradzionymi kurami. Została jako młoda dziewczyna wydana za mąż za swego przybranego wuja, harfiarza Dionizego Wajsa, który młodą żonę bił i wyśmiewał jej „wierszyki”.

II wojnę światową Papusza przeżyła, ukrywając się wraz ze swoim taborem w lasach. Po wojnie ówczesne władze próbowały zmusić Cyganów do osiedlenia się, ale było to zadanie trudne i w wielu przypadkach niemożliwe. Setki lat wędrownego trybu życia, bez mieszkania w jednym miejscu i stałej pracy, zrobiły swoje: Cyganie opuszczali przyznawane im przez państwo domy i „szli w świat”.

W latach 1948-1950 z taborem Papuszy wędrował poszukiwany przez NKWD były żołnierz AK, poeta i prozaik Jerzy Ficowski. To on ją odkrył i zachwycił się jej naturalnym talentem poetyckim. Tłumaczenia jej pieśni przesłał Julianowi Tuwimowi. Ten nazwał ją „bijącym źródłem poezji” i wspólnie z Ficowskim doprowadził do ukazania się twórczości Papuszy drukiem.

„Pieśni Papuszy” zostały opublikowane w 1956 roku. Był to pierwszy przypadek w Polsce tłumaczenia i wydrukowania twórczości cygańskiej. Wraz z tym przyszła sława – wieczory autorskie, wystąpienia na konferencjach literackich, ale i wykluczenie ze strony pobratymców, którzy zarzucali jej zdradę cygańskich tajemnic oraz języka, czego do tej pory zazdrośnie strzegli.

Papusza była rozdarta między naturalną potrzebą tworzenia, radością z tego, że jej twórczość jest tak entuzjastycznie przyjmowana „w wielkim świecie”, a osamotnieniem i odrzuceniem przez cygańską społeczność. Nie zapraszano jej na cygańskie uroczystości, za to chętnie przyjmowano rozdawane przez hojną kobietę pieniądze z honorariów…

15 listopada 2013 roku wchodzi na ekrany polskich kin film Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauzego o cygańskiej poetce. Tytułową rolę zagrała Jowita Budnik. Film zdobył na festiwalu w Karlowych Warach specjalną nagrodę jury. To pierwszy polski film zagrany w języku romskim.

Po wielu latach,
a może za jeden krótki czas,
twe ręce podniosą moje pieśni.
Skąd i co? W dzień czy we śnie?
Wspomnisz i pomyślisz –
bajka czy prawda?
I o wszystkich moich pieśniach,
i o wszystkim zapomnisz.

Papusza „Piosenka”

Angelika Kuźniak
„Papusza”
Wydawnictwo Czarne 2013

Dostęp dla wszystkich

Wolny dostęp

Ten materiał dostępny jest dla wszystkich czytelników Chcemy Być Rodzicami. Ale możesz otrzymać więcej posiadając Kontro Premium!

Tematy:

Autor

Chcemy Być Rodzicami

Jedyny magazyn poradnikowy dla starających się o dziecko. Starania naturalne, inseminacja, in vitro, adopcja.