Przejdź do treści

Papusza

„Na co mi wierszy moje? Na co mi to wszystko? Gdybym ja głupia nie nauczyła się pisać, byłabym szczęśliwa” – tak pod koniec życia mówiła rozgoryczona Papusza, wybitna cygańska poetka.

Papusza, czyli Bronisława Wajs – pierwsza polska Cyganka, która osiągnęła poetycką sławę i przybliżyła w ten sposób ówczesnej publiczności hermetyczny świat polskich Cyganów. Swoje pieśni tworzyła w głowie, niejako mimochodem, opisywała w nich swój świat, była to więc twórczość głęboko przeżyta i prawdziwa. Zapłaciła za nią wykluczeniem i samotnością.

CHaBeR News

Jesteś dla nas ważna!

Chcemy być z Tobą w kontakcie, zapisz się do newslettera, aby otrzymywać wartościowe informacje.

Przygotujemy dla Ciebie coś ciekawego i możesz być pewna, że nie zasypiemy Cię mailami.

Urodzona w Lublinie w 1908 lub 1910 roku, wraz z rodziną przemierzała Polskę w taborze. Wspominała to po latach, już jako osiadła, z tęsknotą, jako najpiękniejsze lata swojego życia, opiewała te wędrówki w wierszach. Swój przydomek zawdzięcza urodzie, Papusza to w języku cygańskim „lalka”. Zarabiała, wróżąc i kradnąc. Takie zdobywanie pożywienia było dla niej i innych Cyganów jak najbardziej naturalne. Pisać i czytać po kryjomu nauczyła się z pomocą żydowskiej sklepikarki, której za naukę płaciła kradzionymi kurami. Została jako młoda dziewczyna wydana za mąż za swego przybranego wuja, harfiarza Dionizego Wajsa, który młodą żonę bił i wyśmiewał jej „wierszyki”.

II wojnę światową Papusza przeżyła, ukrywając się wraz ze swoim taborem w lasach. Po wojnie ówczesne władze próbowały zmusić Cyganów do osiedlenia się, ale było to zadanie trudne i w wielu przypadkach niemożliwe. Setki lat wędrownego trybu życia, bez mieszkania w jednym miejscu i stałej pracy, zrobiły swoje: Cyganie opuszczali przyznawane im przez państwo domy i „szli w świat”.

W latach 1948-1950 z taborem Papuszy wędrował poszukiwany przez NKWD były żołnierz AK, poeta i prozaik Jerzy Ficowski. To on ją odkrył i zachwycił się jej naturalnym talentem poetyckim. Tłumaczenia jej pieśni przesłał Julianowi Tuwimowi. Ten nazwał ją „bijącym źródłem poezji” i wspólnie z Ficowskim doprowadził do ukazania się twórczości Papuszy drukiem.

„Pieśni Papuszy” zostały opublikowane w 1956 roku. Był to pierwszy przypadek w Polsce tłumaczenia i wydrukowania twórczości cygańskiej. Wraz z tym przyszła sława – wieczory autorskie, wystąpienia na konferencjach literackich, ale i wykluczenie ze strony pobratymców, którzy zarzucali jej zdradę cygańskich tajemnic oraz języka, czego do tej pory zazdrośnie strzegli. Papusza była rozdarta między naturalną potrzebą tworzenia, radością z tego, że jej twórczość jest tak entuzjastycznie przyjmowana „w wielkim świecie”, a osamotnieniem i odrzuceniem przez cygańską społeczność. Nie zapraszano jej na cygańskie uroczystości, za to chętnie przyjmowano rozdawane przez hojną kobietę pieniądze z honorariów…

15 listopada 2013 roku wchodzi na ekrany polskich kin film Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauzego o cygańskiej poetce. Tytułową rolę zagrała Jowita Budnik. Film zdobył na festiwalu w Karlowych Warach specjalną nagrodę jury. To pierwszy polski film zagrany w języku romskim.

Po wielu latach,
a może za jeden krótki czas,
twe ręce podniosą moje pieśni.
Skąd i co? W dzień czy we śnie?
Wspomnisz i pomyślisz –
bajka czy prawda?
I o wszystkich moich pieśniach,
i o wszystkim zapomnisz.

Papusza „Piosenka”

 

Angelika Kuźniak
„Papusza”
Wydawnictwo Czarne 2013

Chcemy Być Rodzicami

Jedyny magazyn poradnikowy dla starających się o dziecko. Starania naturalne, inseminacja, in vitro, adopcja.