fbpx
Przejdź do treści

Holistyczna opieka – troska o cały proces leczenia niepłodności

holistyczna opieka dr Ewa Goncikowska
Fot: 123RF / dr n. med. Ewa Goncikowska

Niepłodność jest chorobą szczególną. Jest niespełniającym się marzeniem o rodzicielstwie, niezrealizowaną potrzebą. W odczuciu osób nią dotkniętych, oprócz cierpienia psychicznego, często przynosi stygmatyzację i upokorzenie.

Po pierwsze, w przeważającej większości niepłodność dotyczy dwojga ludzi. Poza rzadkimi przypadkami niepłodności bezwzględnej (na przykład braku macicy), nie można określić zdolności rozrodczych danej osoby, dopóki nie podejmie ona działań prokreacyjnych ze swoim partnerem/partnerką. Po drugie, dotyczy niezwykle intymnej sfery ludzkiego życia i neguje podstawowy, pierwotny i głęboki instynkt, jakim jest pragnienie posiadania dziecka. I wreszcie po trzecie – spodziewanym efektem leczenia niepłodności jest pojawienie się na świecie kolejnej osoby, co sprawia, że bezpieczeństwo terapii dotyczy potencjalnie trzech osób.

Sytuacja pacjentów leczących się z powodu niepłodności jest złożona i trudna, zwłaszcza w warunkach polskich, co ilustruje obrazek numer 1. Sposób, w jaki prowadzona jest w naszym kraju debata publiczna na temat zapłodnienia pozaustrojowego powoduje, że część par nie ujawnia swoich problemów najbliższej rodzinie i otoczeniu w obawie przed ostracyzmem, potępieniem i oceną metody poczęć w kategorii „godne – niegodne”, co dodatkowo nasila poczucie izolacji, niezrozumienia i osamotnienia. Ławo zauważyć, że nie ma drugiej choroby, która wiązałaby się z tyloma dylematami związanymi z jej leczeniem, począwszy od kwestii wyznania i przekonań, na finansach skończywszy.

Biorąc pod uwagę powyższe, nie można się zatem nie zgodzić, że niepłodność jest chorobą szczególną.

holistyczna opieka - sytuacja par
Rysunek 1. Sytuacja pary w procesie leczenia niepłodności w kontekście czynników wpływających na wybór akceptowalnej metody leczenia:

Para przekraczająca próg kliniki leczenia niepłodności ma już za sobą ważny krok – zaakceptowanie faktu, że problem istnieje i decyzję o zwróceniu się po profesjonalną pomoc. Tym samym jednak, do stresu związanego z widmem niepłodności dochodzi niepokój o to, jak będzie przebiegał proces diagnostyki i ewentualnego leczenia. Zarówno rozpoznanie niepłodności, jak i jej terapia mają znaczący, negatywny wpływ na jakość życia pacjentów (ang. quality of life). Ocenia się, że poziom stresu towarzyszącego niepłodności jest porównywalny do stresu związanego z rozpoznaniem choroby nowotworowej.

Holistyczna opieka – opieka ukierunkowana na pacjenta

Z perspektywy lekarza medycyny rozrodu miarą jakości opieki nad pacjentami jest skuteczność leczenia oraz jego bezpieczeństwo. Z punktu widzenia pacjentów równie ważny jest sposób sprawowania tejże opieki, czyli tzw. opieka ukierunkowana na pacjenta (ang. patient-centered care), element niedoceniany i zaniedbywany przez lekarzy. Międzynarodowe Stowarzyszenie Organizacji Pacjenckich (IAPO, International Alliance of Patients’ Organizations) w swojej deklaracji wymienia pięć zasad opieki zdrowotnej ukierunkowanej na pacjenta:

  1. Szacunek. Pacjent ma prawo do poszanowania jego potrzeb, preferencji, wartości, a także jego autonomii i niezależności.
  2. Wybór i zaangażowanie. Pacjent ma prawo, jeżeli ma takie możliwości i taka jest jego wola, brać udział jako partner w podejmowaniu decyzji dotyczących leczenia mającego wpływ na jakość jego życia, a odpowiedzialnością personelu medycznego jest przedstawienie mu wszystkich opcji terapeutycznych i możliwości postępowania.
  3. Zaangażowanie w politykę zdrowotną.
  4. Dostęp i wsparcie. Pacjent powinien mieć dostęp do wszystkich usług medycznych wymaganych przez jego stan. Aby zapewnić mu najlepszą możliwą jakość życia, konieczne jest wsparcie emocjonalne oraz rozważenie pozamedycznych czynników mogących mieć wpływ na jego decyzje, takich jak wykształcenie, zatrudnienie i sytuacja rodzinna.
  5. Informacja. Aby pacjent mógł podejmować świadomie decyzje dotyczące swego stanu zdrowia i leczenia należy zapewnić mu dokładną i obszerną informację przekazaną w sposób zrozumiały i wyczerpujący.

Międzynarodowe badanie dotyczące jakości opieki medycznej przeprowadzone wśród pacjentów klinik leczenia niepłodności z czterech krajów (Belgia, Hiszpania, Wielka Brytania i Austria) pokazało, że wśród wszystkich aspektów prowadzonej terapii znaczenie priorytetowe dla leczonej pary ma rzetelna, szczegółowa informacja dotycząca wyników badań, opcji leczenia i planu dalszego postępowania.

Podsumowując, pacjenci oczekują od swoich lekarzy nie tylko zaangażowania w rozwiązanie problemu medycznego, ale także uwzględnienia ich indywidualnych potrzeb, oczekiwań i wyznawanych wartości. Chcą brać aktywny udział w decydowaniu o swoim leczeniu i oczekują od lekarza relacji partnerskiej, nie autorytarnego modelu terapii. Potrzebują wsparcia pozamedycznego, a przynajmniej informacji o możliwości i rodzajach takiego wsparcia, a do nich będzie należała decyzja, czy zechcą z niego skorzystać.

Taka perspektywa spojrzenia na parę pozwala lekarzowi zobaczyć więcej, niż tylko biologiczny problem rozpatrywany w kategorii zaburzeń anatomii i fizjologii, oznaczony stosownym symbolem klasyfikacji ICD 10. Jest to bliskie koncepcji tzw. leczenia „szytego na miarę” (tailored therapy), które zamiast sztywnego podejścia do „przypadku” proponuje model kompleksowej opieki dopasowanej do indywidualnych potrzeb danej pary. W nurt ten wpisuje się holistyczny model opieki nad pacjentem, stojący w opozycji do redukcjonistycznej wizji funkcjonowania ludzkiego organizmu, na której opiera się współczesna medycyna.

Termin „holistyczny” w kontekście opieki zdrowotnej pojawia się w co najmniej dwóch, częściowo nakładających się, jednakowoż różnych znaczeniach. Z jednej strony, nie do końca słusznie używany jest w określeniu „medycyna holistyczna”, mającym oznaczać medycynę niekonwencjonalną lub alternatywną, stawianą często w opozycji do medycyny opartej na badaniach naukowych. Z drugiej strony, zastosowany w sformułowaniu „holistyczny model opieki zdrowotnej” bliższy jest koncepcji kompleksowej opieki nad pacjentem, gdzie osiowym założeniem jest przyjęcie, że stan umysłu, ducha i ciała wzajemnie wpływają na siebie, zatem należy zajmować się  całym organizmem, a nie tylko jego chorą częścią. Takie podejście nie wyklucza żadnej formy terapii i szanuje autonomię

Co oznacza holistyczny model sprawowania opieki w przypadku pacjentów leczonych z powodu niepłodności?

Holistyczny model opieki wychodzi naprzeciw wszystkim potrzebom pacjenta. Jak przedstawiono powyżej, diagnoza niepłodności pociąga za sobą szereg problemów i dylematów dotyczących różnych aspektów życia. Bywa, że proces diagnostyczny jest żmudny i wymaga konsultacji wielu specjalistów. Tym większego znaczenia nabiera sposób, w jaki zostanie poprowadzona diagnostyka i leczenie. Istotą jest centralna rola pacjentów w całym procesie oraz komunikacja, zarówno między specjalistami a leczoną parą, jak i przepływ informacji i konsultacje pomiędzy poszczególnymi specjalistami (rysunek numer 2). Zależnie od sytuacji klinicznej, diagnostyka i będące jej konsekwencją leczenie mogą wymagać współpracy z lekarzami wielu specjalizacji i obejmować liczne badania – laboratoryjne, obrazowe, genetyczne. Część pacjentek lub ich partnerów będzie wymagała leczenia operacyjnego. Zaplanowanie wszystkich konsultacji, badań diagnostycznych i zabiegów może być dla pary trudne i frustrujące, zwłaszcza jeśli zaleceniom lekarskim nie towarzyszy wyczerpująca informacja tłumacząca ich cel.

W krajach anglosaskich problem ten rozwiązano tworząc stanowisko „infertility nurse” – pielęgniarki gruntownie wyszkolonej w dziedzinie niepłodności i pracy z pacjentem. Rolą tej osoby jest swoista opieka nad daną parą, koordynowanie przebiegu procesu diagnostyki i leczenia, udzielanie informacji i edukacja, ale także identyfikacja źródeł stresu i organizacja stosownego wsparcia. To swoiste „poprowadzenie za rękę” przez gąszcz badań, konsultacji i procedur, którego część pacjentów bardzo potrzebuje.

holistyczna opieka - specjaliści
Rysunek 2. Para w procesie diagnostyki i leczenia niepłodności w ujęciu „opieki ukierunkowanej na pacjenta” (patient – centered care) i potencjalna rola koordynatora opieki

Chociaż medycyna oparta na dowodach jest bezsprzecznie osiowym elementem opieki, model holistyczny nie wyklucza innych form wsparcia i terapii, które w opinii pacjenta mogą mu być pomocne (rysunek numer 3).

Ważną rolę w procesie leczenia ma szeroko pojęta modyfikacja stylu życia, obejmująca zoptymalizowaną i zindywidualizowaną dietę, aktywność fizyczną, zaniechanie palenia tytoniu, dobranie odpowiednich suplementów w przypadku stwierdzenia niedoborów witamin i mikro oraz makroelementów. Jest to obszar, w którym większość pacjentów wymaga ciągłego wsparcia ze strony specjalisty i monitorowania efektów, jednorazowy komunikat podczas wizyty lekarskiej rzadko kiedy wystarcza do zmotywowania i samodzielnego podjęcia trwałych działań.

holistyczna opieka nad niepłodną parą
Rysunek 3. Holistyczny model opieki nad niepłodną parą – możliwe obszary działania i wsparcia

Rola psychologa w klinice leczenia niepłodności jest niepodważalna, konieczność jego stałej dostępności dla pacjentów nie budzi wątpliwości. Należy pamiętać, że podstawowym celem opieki psychologicznej nie jest zwiększanie skuteczności leczenia, ale zadbanie o jakość życia pacjentów w czasie diagnostyki i terapii. Niemniej jednak poprawa funkcjonowania w sferze psychicznej często przekłada się na większą szansę uzyskania ciąży. Opieka psychologiczna zahacza o problemy psychoseksualne, które wcześniej czy później dotykają większość par. Utrata spontaniczności i zadaniowość współżycia wprowadzają dodatkowy czynnik stresogenny i zaburzają funkcjonowanie w najbardziej intymnej sferze życia.

Kolejnym obszarem wsparcia pacjentów zmagających się z diagnostyką i leczeniem niepłodności jest medycyna niekonwencjonalna. Akupunktura, akupresura, techniki relaksacyjne, joga, medytacja, masaż to tylko niektóre dziedziny wykorzystywane w pracy z pacjentami. Decyzja o skorzystaniu z nich jest indywidualną decyzją pacjentów, ale zadbanie o dostępność specjalisty medycyny niekonwencjonalnej w danym ośrodku jest z pewnością atutem i wyrazem troski o kondycję leczonej pary.

Pary niepłodne potrzebują wsparcia na każdym etapie swojej drogi ku rodzicielstwu.

Przed przystąpieniem do leczenia cenną pomocą są wszelkie działania edukacyjne wyjaśniające, na czym polegają metody rozrodu wspomaganego medycznie, zwłaszcza zapłodnienie pozaustrojowe, na temat którego istnieje wiele mitów. Mogą to być indywidualne spotkania pary z członkami zespołu IVF (lekarz, pielęgniarka, embriolog) lub grupowe warsztaty i wykłady. W działalność tę mogą i powinny włączać się organizacje i stowarzyszenia pacjenckie.

W programie zapłodnienia pozaustrojowego szczególnie trudnym czasem dla pacjentek jest okres między transferem zarodka a pierwszym testem ciążowym. Jest to nie tylko pełen niepokoju i wahań nastroju czas oczekiwania na wynik leczenia, ale także moment, w którym po intensywnych działaniach medycznych i częstych wizytach w klinice para nagle zostaje pozostawiona sama sobie. W tym czasie każda forma wsparcia akceptowana przez pacjentów jest więcej niż pożądana.

Szczególną opieką należy objąć pary, u których leczenie zakończyło się niepowodzeniem – do ciąży nie doszło lub zakończyła się ona poronieniem.

Część par będzie rozważało rezygnację z leczenia i skorzystanie z innych form tworzenia rodziny jak adopcja lub dawstwo gamet lub zarodków. Inni będą potrzebowali pomocy i wsparcia w zaakceptowaniu bezdzietności. Pozostali będą szukać siły, a czasami finansów na podjęcie kolejnej próby. Cenną, niestety rzadką umiejętnością lekarza jest towarzyszenie pacjentom, wspieranie ich w najtrudniejszych momentach oraz szacunek dla ich decyzji.

Więcej o leczeniu niepłodności dowiesz się z najnowszego e-raportu „In vitro od A do Z” – pobierz go BEZPŁATNIE >klik<

Logo FertiMedica

Dostęp dla wszystkich

Wolny dostęp

Ten materiał dostępny jest dla wszystkich czytelników Chcemy Być Rodzicami. Ale możesz otrzymać więcej posiadając Kontro Premium!

dr ewa goncikowska

Ekspert

dr n. med. Ewa Goncikowska

Specjalista ginekolog-położnik, specjalista endokrynologii ginekologicznej i rozrodczości, dyrektor medyczny Centrum Płodności FertiMedica.

Jest absolwentką II Wydziału Lekarskiego Akademii Medycznej (obecnie Uniwersytet Medyczny) w Warszawie oraz Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego (specjalizacja: biologia molekularna). W latach 2004 – 2008 odbywała studia doktoranckie w białostockiej Klinice Ginekologii kierowanej przez prof. Mariana Szamatowicza, poświęcone genetyce rozrodu i niepłodności. W 2008 roku obroniła pracę doktorską na temat wpływu zaburzeń genetycznych na potencjał rozwojowy zarodków w programach IVF. Zawodowo przez wiele lat związana ze Szpitalem Specjalistycznym św. Zofii w Warszawie, gdzie odbyła szkolenie specjalizacyjne zakończone w roku 2010 uzyskaniem tytułu specjalisty ginekologa – położnika.

Autor

Chcemy Być Rodzicami

Jedyny magazyn poradnikowy dla starających się o dziecko. Starania naturalne, inseminacja, in vitro, adopcja.