Przejdź do treści

Badanie LH. Jakie są normy i co oznacza za wysoki lub za niski poziom tego hormonu?

badanie LH
fot. Fotolia

Ludzki hormon luteinizujący, czyli inaczej LH, gonadotropina, lutropina, to hormon wydzielany przez przedni płat przysadki mózgowej. Badanie LH często wykonywane jest przy diagnostyce niepłodności, zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Co oznacza za wysoki lub za niski poziom tego hormonu?

CHaBeR News

Jesteś dla nas ważna!

Chcemy być z Tobą w kontakcie, zapisz się do newslettera, aby otrzymywać wartościowe informacje.

Przygotujemy dla Ciebie coś ciekawego i możesz być pewna, że nie zasypiemy Cię mailami.

Poziom LH zmienia się wraz z wiekiem, a po zakończeniu dojrzewania płciowego jego poziom utrzymuje się na stałym poziome. W czasie owulacji i w okresie przekwitania poziom LH nieco wzrasta.

Zobacz także: Badanie FSH. Jakie są jego normy i co oznacza za wysoki lub za niski poziom tego hormonu?

LH a płodność

Najwyższy poziom LH obserwuje się w ostatniej fazie cyklu miesiączkowego i pod wpływem tego hormonu dochodzi do pęknięcia pęcherzyka Graafa i owulacji. U mężczyzn LH stymuluje komórki śródmiąższowe (Leydiga) do wydzielania testosteronu.

Normy LH

Normy tego hormonu zmieniają się wraz z wiekiem. U niemowląt poziom hormonu wzrasta. W 6. miesiącu życia u chłopców i w wieku 1-2 lat u dziewcząt, jego poziom spada, po to, by ponownie wzrosnąć około 6-8 roku życia. Wyższy poziom LH odpowiedzialny jest za owulację. Normy tego hormonu przedstawiają się w następujący sposób:

  • faza folikularna 1,4 – 9,6 mlU/ml;
  • owulacja 2,3 – 21 mlU/ml;
  • po menopauzie 42 – 188 mlU/ml.
  • U mężczyzn po okresie pokwitania poziom LH pozostaje stały i mieści się w granicach 1,5 – 9,2 mlU/ml.

Zobacz także: Estradiol- badanie i normy. Co oznacza za wysoki i za niski poziom tego hormonu?

Wysoki poziom LH

Zwiększony poziom FSH i LH łączony jest najczęściej z pierwotną niewydolnością jajników. Również u kobiet w okresie menopauzy wygasa czynność jajników i poziom LH rośnie. W przypadku mężczyzn może wskazywać na pierwotną niewydolność jąder.

Niski poziom LH

Niski poziom LH i FSH wiąże się z wtórną niewydolnością jajników i wskazuje na zmiany w przysadce mózgowej lub w podwzgórzu.

Zobacz także: Inhibina B: badanie i normy. Czy wysoki lub niski wynik może zagrażać płodności?

Dla kogo badanie LH?

Badanie poziomu jest wskazane w przypadku  podejrzenia niepłodności u kobiety lub mężczyzny, zaburzeń miesiączkowania, zaburzeń dojrzewania płciowego, niewydolności przysadki mózgowej, przedwczesnego wygasania czynności jajników, PCOS (wraz z FSH).

Dodatkowo test służy określeniu momentu owulacji (najwyższe stężenie LH jest 1-2 dni przed owulacją). U mężczyzn badanie LH wykonuje się w przypadku podejrzenia chorób jąder.

Przygotowanie do badania LH

Materiałem do badania jest krew. Na pobranie należy się zgłosić w godzinach porannych, pacjent nie musi być na czczo. W przypadku kobiet oznaczenie LH zaleca się wykonać między 2. a 5. dniem cyklu lub według zaleceń lekarza.

Tu kupisz najnowszy magazyn Chcemy Być Rodzicami

Źródło: ALAB Laboratoria, ABC Zdrowie

Anna Wencławska

Koordynatorka treści internetowych. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, pasjonatka obcych kultur i języków orientalnych.

Cholesterol – czy zmiany stężenia mają znaczenie dla zdrowia rodziców i dziecka? Odpowiada dr Iwona Kozak-Michałowska

Cholesterol – czy zmiany stężenia mają znaczenie dla zdrowia rodziców i dziecka? Dr Iwona Kozak-Michałowska
fot.Fotolia

W rutynowej diagnostyce zaburzeń gospodarki lipidowej zazwyczaj oznacza się stężenie lipidów (cholesterol całkowity i triglicerydy całkowite) oraz lipoprotein LDL i HDL. Jest to tzw. lipidogram. Wskazaniem do wykonania lipidogramu jest wiek: 45 lat dla mężczyzn, 55 lat dla kobiet, obciążający wywiad rodzinny, palenie tytoniu, podwyższone stężenie cholesterolu całkowitego i/lub triglicerydów, niska aktywność fizyczna, nadwaga/otyłość, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca.

CHaBeR News

https://www.chcemybycrodzicami.pl/wp/wp-content/uploads/2016/07/pop-up-foto.jpg

Jesteś dla nas ważna!

Chcemy być z Tobą w kontakcie, zapisz się do newslettera, aby otrzymywać wartościowe informacje.

Przygotujemy dla Ciebie coś ciekawego i możesz być pewna, że nie zasypiemy Cię mailami.

Cholesterol nie zawsze zły

Cholesterol całkowity jest jednym z najważniejszych lipidów w naszym organizmie. Jest wykorzystywany jako materiał do budowy błon komórkowych, do syntezy hormonów sterydowych, np. estradiolu i testosteronu oraz do syntezy kwasów żółciowych. Stężenie cholesterolu całkowitego w surowicy zależy od wielu czynników, w tym od pory roku, diety, masy ciała i uwarunkowań genetycznych. Najczęściej opisuje się skutki zbyt wysokiego stężenia cholesterolu, ale jego niski poziom (hipocholesterolemia) również ma wpływ na nasz organizm i ważne jest zdiagnozowanie przyczyny. Może być spowodowany nadczynnością tarczycy, chorobą nowotworową, zaburzeniami wchłaniania lub rzadkim uwarunkowaniami genetycznymi, a prowadzi do depresji i zaburzeń w układzie nerwowym i funkcjonowaniu wątroby i innych narządów.

Zobacz też: Czy poziom cholesterolu jest uwarunkowany genetycznie?

Bez skrajności

O hipercholesterolemii mówimy wówczas, gdy stężenie cholesterolu całkowitego jest powyżej 190 mg/dl. Występuje u 61% dorosłych Polaków, czyli u 18 mln osób. W Polsce zaburzenia lipidowe nadal są nierozpoznane u 65% osób, a u 28% nieleczone lub leczone nieskutecznie. Wysokie stężenie cholesterolu ma bezpośredni związek z chorobą niedokrwienną serca oraz zmianami miażdżycowymi naczyń, których powikłaniem może być zawał mięśnia sercowego lub udar mózgu.

W krążeniu lipidy są transportowane w połączeniu ze specyficznymi białkami, apolipoproteinami tworząc cząsteczki lipoprotein. Głównym transporterem cholesterolu jest frakcja LDL oraz HDL. Cząsteczki HDL odbierają cholesterol z obwodu i transportują do wątroby, gdzie jest metabolizowany i/lub wydzielany z żółcią do przewodu pokarmowego, a następnie usuwany z kałem. Rolą frakcji LDL jest dostarczanie cholesterolu do tkanek obwodowych (pozawątrobowych). W przypadku nadmiaru cholesterolu ten transport przestaje być kontrolowany przez swoiste receptory komórkowe i cholesterol w nieograniczony sposób przedostaje się do komórek. Efektem tego jest powstawanie tzw. komórek piankowatych, które są bezpośrednim powodem nacieczeń lipidowych, a w dalszym etapie – powstawania blaszki miażdżycowej i jej powikłań.

Zobacz też: Metformina w ciąży? Według najnowszych badań – TAK

Obniżenie cholesterolu LDL

Celem terapeutycznym jest obniżenie stężenia cholesterolu LDL, a podwyższenie HDL. Obniżenie LDL-CH o 40 mg/dl (1 mmol/l) wiąże się ze spadkiem ryzyka śmiertelności sercowo-naczyniowej i zawału serca niezakończonego zgonem o 20–25%. W 2019 roku zostaną opublikowane nowe wytyczne dotyczące LDL-CH. Wprowadzone grupy ryzyka: niskie, umiarkowane, wysokie, bardzo wysokie i ekstremalnie wysokie wiążą się z docelowym stężeniem LDL-CH (odpowiednio: <115, <100, <70, <55, <35 mg/dl).

Na wyniku badania jest przedstawiany także parametr nie-HDL. Jest to różnica pomiędzy stężeniem cholesterolu całkowitego a stężeniem cholesterolu frakcji HDL i obejmuje wszystkie pozostałe frakcje lipoprotein, w tym także transportujące inny ważny lipid, triglicerydy. Nie-HDL odzwierciedla poziom białka apolipoproteiny B, podstawowego białka LDL, a także znajdującego się w innych lipoproteinach poza HDL. Wskaźnik nie-HDL pozwala na lepsze oszacowanie ryzyka miażdżycy niż cholesterol LDL u  pacjentów z podwyższonym stężeniem triglicerydów.

 

synevo

E-wydanie Magazynu Chcemy Być Rodzicami znajdziesz tutaj. 

Ekspert

Dr Iwona Kozak-Michałowska

Dyrektor ds. Nauki i Rozwoju Synevo wieloletnia nauczycielka akademicka i była konsultantka wojewódzka ds. diagnostyki laboratoryjnej w województwie łódzkim. Autorka wielu publikacji popularnonaukowych i naukowych.

Chcemy Być Rodzicami

Jedyny magazyn poradnikowy dla starających się o dziecko. Starania naturalne, inseminacja, in vitro, adopcja.

Badanie beta hCG w ciąży. Kiedy je wykonać i jakie są normy?

Badanie beta hCG w ciąży
Każde laboratorium ma inne normy hormonu beta hCG, co wynika ze stosowania różnych urządzeń i odczynników – fot. Martina/123rf.com

Pierwszym badaniem potwierdzającym obecność ciąży jest zwykle domowy test ciążowy. Wykrywa on podwyższone stężenie hormonu beta hCG (gonadotropiny kosmówkowej) w moczu kobiety. Przeczytaj ten artykuł i dowiedz się czym jest hormon hCG,  jak działa apteczny test ciążowy oraz kiedy najlepiej go wykonać.

CHaBeR News

https://www.chcemybycrodzicami.pl/wp/wp-content/uploads/2016/07/pop-up-foto.jpg

Jesteś dla nas ważna!

Chcemy być z Tobą w kontakcie, zapisz się do newslettera, aby otrzymywać wartościowe informacje.

Przygotujemy dla Ciebie coś ciekawego i możesz być pewna, że nie zasypiemy Cię mailami.

Hormon hCG – co to takiego?

Ludzka gonadotropina kosmówkowa (human chorionic gonadotropin, w skrócie hCG) to hormon produkowany przez kosmówkę łożyska, gdy dojdzie do implantacji (zagnieżdżenia się) zarodka w macicy. Jest niezbędny do utrzymania ciąży oraz prawidłowego rozwoju płodu. Składa się z dwóch podjednostek: alfa oraz beta. Podjednostka alfa jest identyczna również w takich hormonach jak LH czy TSH. Z kolei podjednostka beta będzie już specyficzna tylko dla hCG. I właśnie dlatego poziom tego hormonu mierzy się przy pomocy testów beta.

W pierwszym trymestrze ciąży stężenie hormonu hCG podwaja się mniej więcej co 48-72 godziny. Najwyższe stężenie osiąga około 11-13 tygodnia ciąży. W kolejnych tygodniach produkcja hormonu spada, jednak do końca ciąży utrzymuje się na wysokim poziomie [1], by niedługo po porodzie zniknąć.

Zobacz też: hCG – co to za hormon i jaki powinien być jego poziom?

Test ciążowy najlepiej wykonać w dniu spodziewanej miesiączki…

…czyli mniej więcej 14 dni po stosunku. Najlepiej wykonać go też z porannego moczu, ponieważ jest on wówczas najbardziej skoncentrowany i zawiera najwięcej hormonu beta hCG.

Dostępne obecnie w aptekach domowe testy ciążowe są bardzo czułe, prawidłowo wykonane dają nawet 99% pewność.

W przypadku pozytywnego wyniku testu ciążowego (pojawienia się dwóch czerwonych linii w okienku wyniku)  warto wykonać badanie beta hCG z krwi. Daje ono 100% pewność, dodatkowo określa również, czy poziom hormonu jest odpowiedni dla danego tygodnia ciąży.

Badanie beta hCG w ciąży – normy

Każde laboratorium ma inne normy hormonu beta hCG, co wynika ze stosowania różnych urządzeń i odczynników. Dlatego też na wyniku badania powinny być zamieszczone zakresy norm, jakie obowiązują w danym laboratorium. Niemniej przyjmuje się, że wartość poniżej 5 mIU/ml wyklucza ciążę, natomiast powyżej 5 mlU/ml potwierdza ją.

Przykładowe normy beta hCG dla danego tygodnia ciąży, licząc od ostatniej miesiączki:

  1. tydzień – 5-50 mlU/ml
  2. tydzień – 5-426 mlU/ml
  3. tydzień – 18-7 340 mlU/ml
  4. tydzień – 1080-56 500 mlU/ml
  5. – 8. tydzień – 7650-229 000 mlU/ml
  6. – 12. tydzień – 25 700-280 000 mlU/ml
  7. – 16. tydzień – 13 300-254 000 mlU/ml
  8. – 24. tydzień – 4 060-165 400 mlU/ml
  9. – 40. Tydzień – 3 640-117 000 mlU/ml

Wynik poniżej normy może sugerować zaburzenia w rozwoju płodu i przebiegu ciąży. Niski poziom hormonu obserwuje się przede wszystkim w  ciąży ektopowej oraz w przypadku samoistnych poronień.Taka sytuacja może świadczyć też o niepowodzeniu zabiegu in vitro.

Obniżony poziom beta hCG w drugim trymestrze może mieć związek z trisomią chromosomu 18(zespół Edwardsa). Natomiast wyraźnie podwyższony poziom beta hCG w ciąży może sugerować trisomię chromosomu 21(zespół Downa). Z drugiej strony może też po prostu oznaczać ciążę bliźniaczą.

Zobacz też: Kiedy zrobić test ciążowy? Zobacz, w którym momencie otrzymasz wiarygodny wynik

Podwyższony poziom beta hCG  – co oznacza?

Zwiększone wydzielanie hormonu hCG obserwuje się w przebiegu wielu chorób nowotworowych, w tym: jąder, jajników, pęcherza moczowego, trzustki, płuc, nerek, prostaty czy jelita grubego.  W wielu przypadkach wynik badania beta hCG staje się więc istotnym markerem nowotworowym [1].

Źródło: [1] A. Głodek, M, Kubiczak, P. Urbaniak i in., Ludzka gonadotropina kosmówkowa – znany hormon o nieznanych faktach, „Ginekologia Polska” 2012, 83, s. 766-771.

Autor: Natalia Jeziorska, www.testDNA.pl Logo testDNA.pl

Tu kupisz e-wydanie magazynu Chcemy Być Rodzicami

 

Chcemy Być Rodzicami

Jedyny magazyn poradnikowy dla starających się o dziecko. Starania naturalne, inseminacja, in vitro, adopcja.

Test na endometriozę – do diagnozy wystarczy próbka krwi

Test na endometriozę - do diagnozy wystarczy próbka krwi
fot.Fotolia

Naukowcy stworzyli test, który na podstawie próbki krwi pacjentki jest w stanie wykryć endometriozę z 90% skutecznością. Biorąc pod uwagę, że obecnie diagnoza endometriozy zajmuje średnio 10 lat, skuteczny test z krwi to prawdziwa rewolucja.

CHaBeR News

https://www.chcemybycrodzicami.pl/wp/wp-content/uploads/2016/07/pop-up-foto.jpg

Jesteś dla nas ważna!

Chcemy być z Tobą w kontakcie, zapisz się do newslettera, aby otrzymywać wartościowe informacje.

Przygotujemy dla Ciebie coś ciekawego i możesz być pewna, że nie zasypiemy Cię mailami.

Zobacz też: Wsparcie psychologa w leczeniu endometriozy

9 na 10 przypadków

Endometrioza, choroba, na którą cierpi ponad 1,5 miliona kobiet w Polsce, jest niezwykle trudna do zdiagnozowania. Średnio na postawienie diagnozy pacjentka czeka od 7 do 12 lat. Są to lata pełne uporczywego bólu i frustracji.

Brytyjscy naukowcy z MDNA Life Sciences i Oxfordu opracowali test, który na podstawie próbki krwi pozwala skutecznie zdiagnozować 9 na 10 pacjentek dotkniętych endometriozą.

W artykule opublikowanym w czasopiśmie Biomarkers in Medicine, badacze prezentują swoje odkrycie –  biomarkery*, które wskazują na obecność endometriozy. To na tym odkryciu bazuje stworzony przez nich Mitomic Endometriosis test:  znajduje w krwi cząsteczki DNA i bada je pod kątem występowania biomarkerów endometriozy. Pozwala je zaobserwować również u pacjentek w mało zaawansowanym stadium choroby.

Zobacz też: Wykłady lekarzy, opowieści pacjentek i mnóstwo wiedzy! Relacja ze spotkania poświęconego endometriozie

Diagnoza w kilka dni

Wyniki testu otrzymuje się po zaledwie kilku dniach, czyli natychmiast, w porównaniu do lat cierpienia w oczekiwaniu na diagnozę. Naukowcy zapowiadają, że test będzie dostępny na brytyjskim rynku już za dziewięć miesięcy i będzie kosztował około £250.

Obecnie diagnoza endometriozy zajmuje tyle czasu, ponieważ objawy tej choroby nie są specyficzne, a ogniska endometriozy często wykrywane są dopiero w trakcie inwazyjnej laparoskopii. Nieinwazyjne narzędzie diagnostyczne, które pozwala na szybkie wykrycie tej choroby jest obecnie palącą potrzebą kliniczną – mówił The Telegraph dr Christian Becker, członek zespołu badawczego.

*Biomarker, znacznik biologiczny (ang. biological marker, biomarker) – wskaźnik biologiczny, taki jak substancja, właściwość fizjologiczna czy gen, wskazujący lub mogący wskazywać na obecność stanu chorobowego, czy zaburzeń fizjologicznych lub psychicznych.

Źródło: The Telegraph

E-wydanie Magazynu Chcemy Być Rodzicami znajdziesz tutaj.

Olga Plesińska

Bioetyk, dziennikarka. W wolnym czasie dużo czyta, najchętniej z kotem na kolanach, jeździ na wrotkach i fotografuje.

Czy poziom cholesterolu jest uwarunkowany genetycznie?

Czy cholesterol jest uwarunkowany genetycznie?
fot. Chbr

 

CHaBeR News

https://www.chcemybycrodzicami.pl/wp/wp-content/uploads/2016/07/pop-up-foto.jpg

Jesteś dla nas ważna!

Chcemy być z Tobą w kontakcie, zapisz się do newslettera, aby otrzymywać wartościowe informacje.

Przygotujemy dla Ciebie coś ciekawego i możesz być pewna, że nie zasypiemy Cię mailami.

Cóż jest trucizną? Wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną. Tylko dawka czyni, że dana substancja nie jest trucizną (Paracelsus).

Cholesterol – niejednokrotnie demonizowany w mediach poświęconych zdrowemu trybowi życia – nie jest czyhającym na nasze życie zabójcą, ale niezbędnym do funkcjonowania związkiem chemicznym. Problemem staje się nieodpowiedni jego poziom w organizmie. I o ile możemy się starć, by zdrową dietą i ruchem zapobiegać jego nadwyżkom, o tyle nie mamy wpływu na uwarunkowania genetyczne.

Cholesterol – skąd się bierze?

Lipidy, w skład których wchodzi cholesterol i triglicerydy pochodzą zarówno z pokarmów, jak i są syntetyzowane w organizmie. W krążeniu są transportowane w połączeniu ze specyficznymi białkami, apolipoproteinami, tworząc cząsteczki lipoprotein. W rutynowej diagnostyce laboratoryjnej wykonuje się tzw. lipidogram, w skład którego wchodzą cholesterol i triglicerydy całkowite oraz cholesterol lipoprotein LDL i HDL i cholesterol nie-HDL. Wysokie stężenie LDL-Ch oraz niskie stężenie HDL-Ch są czynnikami choroby niedokrwiennej serca oraz pogłębiających się zmian miażdżycowych, których skutkiem może być zawał mięśnia sercowego lub udar mózgu.

Hipercholesterolemia, tj. stężenie cholesterolu całkowitego powyżej 190 mg/dl, występuje u 61% dorosłych Polaków, czyli u 18 mln osób. Zaburzenia lipidowe u 65% osób są nierozpoznane, a u 28% nie są leczone lub leczone są nieskutecznie.

Zobacz też: Pamiętasz o cytologii? Profilaktyka HPV i raka szyjki macicy

Genetyczne podłoże

Hipercholesterolemia rodzinna (FH) to trwające przez całe życie zwiększenie stężenia cholesterolu frakcji LDL. Przyczyną są mutacje jednego z trzech genów: LDL-receptor, apolipoproteiny B (główne białko frakcji LDL), PCSK9.

FH występuje jako postać homozygotyczna lub heterozygotyczna. Postać homozygotyczna charakteryzuje się niemal całkowitym brakiem receptorów dla LDL. Większość chorych umiera w dzieciństwie na skutek powikłań sercowo-naczyniowych. U chorych z postacią heterozygotyczną liczba receptorów dla LDL zmniejszona jest o połowę.

Przebieg choroby jest dużo łagodniejszy i jest możliwość wprowadzenia odpowiedniej terapii. Zakłada się, że średnio 1 na 200–250 chorych z zaburzeniami lipidowymi ma hipercholesterolemię rodzinną. W Polsce zdiagnozowanych i leczonych jest zaledwie kilka procent chorych.

Hipercholesterolemia rodzinna

Hipercholesterolemia rodzinna wiąże się z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym. U osoby w wieku 45 lat z FH, z powodu wysokiego poziomu LDL, zmiany naczyniowe odpowiadają zmianom jak u osoby w wieku 70 lat bez FH. Nieleczona lub zbyt późno leczona FH grozi przedwczesnym zgonem sercowym – u mężczyzn poniżej 50 roku życia, a u kobiet poniżej 60 roku życia.

FH należy podejrzewać, jeżeli stężenie LDL-CH, powtórzone co najmniej dwukrotnie, wynosi >190 mg/dl (>5 mmol/l), a stężenie cholesterolu całkowitego jest wyższe niż 310 mg/dl (>8 mmol/l). Stężenie TG jest prawidłowe. Ponadto jest obciążający wywiad rodzinny, w badaniu przedmiotowym obecne są żółtaki ścięgien lub w młodym wieku, przed 45 rokiem życia, w oku pojawił się tzw. rąbek rogówkowy. Jednym z silniejszych czynników ryzyka w FH jest Lp(a).

Lipoproteina (a) przypomina składem i wielkością cząstkę LDL. Najważniejsza różnica dotyczy obecnego w jej strukturze unikatowego białka apolipoproteiny (a). Stężenie Lp(a) jest uwarunkowane genetycznie i nie zależy od wieku, płci, diety, leków hipolipemizujących. Lp(a) jest uznana za niezależny czynnik ryzyka choroby niedokrwiennej serca, zawału serca i chorób naczyń mózgowych.

Zobacz też: Test prenatalny Panorama. Szacuje ryzyko wystąpienia wad i określa płeć dziecka już od 9. tygodnia ciąży 

Diagnostyka i leczenie

W przypadku zdiagnozowania FH u jednej osoby należy rozpocząć diagnostykę kaskadową w rodzinie. Ocenia się lipidogram u krewnych pierwszego, a następnie drugiego stopnia. Dodatkowo, jeżeli to możliwe, zalecane jest wykonanie badań genetycznych.

Skala do szacowania prawdopodobieństwa FH opiera się na punktacji dotyczącej wywiadu rodzinnego, wywiadu klinicznego, badania przedmiotowego, badań laboratoryjnych (głównym kryterium jest LDL-Ch), badania genetycznego. Za rozpoznaniem FH przemawia uzyskanie powyżej 8 punktów, wyklucza FH mniej niż 3 punkty. Wartości pośrednie wskazują na prawdopodobne lub możliwe występowanie FH.

E-wydanie Magazynu Chcemy Być Rodzicami znajdziesz tutaj. 

Ekspert

Dr Iwona Kozak-Michałowska

Chcemy Być Rodzicami

Jedyny magazyn poradnikowy dla starających się o dziecko. Starania naturalne, inseminacja, in vitro, adopcja.